Rzecz będzie o jednej z piękniejszych map Wielkopolski mapie Gaula-Raczyńskiego. Opowiem o jej fundatorze, o jej konstrukcji i czemu została niedokończona. Co się z nią stało podczas II wojny światowej i efektownym końcu – czyli cyfrowej wersji, którą możemy dowolnie przeglądać po dziś dzień. Niżej wersja wideo artykułu.
Jedna z moich klientek zamówiła część mapy Gaula/Raczyńskiego – i dlatego dziś o niej Wam opowiem. Na wstępie zarysujmy jednak sytuację międzynarodową.
Po upadku najjaśniejszej Rzeczypospolitej, próby jej restytucji nie ustawały. Szukano wsparcia za granicą, szczególnie we Francji. Nadzieje na odbudowę państwa odżyły, gdy Napoleon Bonaparte rozpoczął wojnę z zaborcami, co doprowadziło do powstania Księstwa Warszawskiego w 1807 roku. Mapę zlecił hrabia Edward Raczyński, który dość w młodym wieku został samodzielnym dziedzicem majątku w Rogalinie. Majątek ten, prócz wspaniałej nieruchomości na skalę Polski, zawierał również bogaty zbiór dokumentów oraz ksiąg, a który był zaczątkiem Biblioteki nomen omen Raczyńskich, którą również ufundował.
Wychowanie w rodzinie o korzeniach wojskowych i w duchu patriotycznym, ukierunkowała młodego szlachcica również w stronę armii. W 1806 wstąpił do oddziału szwoleżerów a ten miał towarzyszyć samemu Napoleonowi, który wkraczał do Poznania. W armii dostał przydział do pułku, w którym pracowano nad tzw. rekonansami topograficznymi – opisami dróg, wzniesień i rzek na potrzeby wojskowe. Kartografia bardzo spodobała młodemu Edwardowi, na tyle, że sam chciał stworzyć mapę dla całej Wielkopolski. W 1810 roku opuścił armię i w kolejnym roku został posłem na sejm z powiatu poznańskiego.
Do opracowania mapy Raczyński zatrudnił francuskich inżynierów, jednak jako autor figuruje wyłącznie Ernst Gaul. Prace topograficzne i kartograficzne, a także zauważalne różnice graficzne pomiędzy poszczególnymi arkuszami, jednoznacznie wskazują, że nad mapą nie pracowała jedna osoba, lecz zespół specjalistów. Główny kartograf Gaul urodził się w 1775 roku w Złotowie. Już wcześniej był zatrudniony jako mierniczy oraz inspektor budowlany na dzisiejszej ziemi obornickiej.
Pełny tytuł mapy, zamieszczony na arkuszu „Śrem”, brzmi: „Mappa topograficzna woyskowa i statystyczna części Wielkopolski, która dziś Departament Poznański składa wydana przez Edwarda Raczyńskiego Posła Poznańskiego i jego kosztem nowo układana w roku 1807–1812”. Jest to ośmioarkuszowa mapa ukazująca zachodnią część Księstwa Warszawskiego w jego ówczesnym kształcie.
Obejmuje 8 z 14 powiatów Departamentu Poznańskiego, więc jest niedokończona. Przy czym poziom opracowania poszczególnych arkuszy jest zróżnicowany. Tylko na jednym arkuszu przedstawiającym powiat śremski umieszczono tytuł i podziałkę, a przy każdej miejscowości podano dane statystyczne — liczbę mieszkańców, domów oraz ilość wysianego zboża (w korcach). Z kolei na innych arkuszach zauważamy braki i niedokończenia. Szczególnie widoczne na granicy powiatu. Również mamy powielenie treści. Ze względu na czytelność mapy, poza arkuszem ze Śremem mapa nie posiada legendy. Prawdopodobnie przez to, że była ona głównie dedykowana dla wojska i raczej mapą tą miało operować małe gremium. Oznaczenia ograniczają się więc do rzeźby terenu i danych statystycznych.
Na treść mapy składają się:
1.Miejscowości – rozróżnione krojem pisma na miasta, miasteczka i wsi, a rodzajem zabudowy na kolonie (w większości były to wsie na prawie olęderskim, o czym świadczy przyrostek „Holl.”).
2.Obiekty gospodarcze, takie jak: folwarki, młyny, folusze czy cegielnie;
3.Drogi: główne (podwójna wstęga) i poboczne (pojedyncza wstęga) z oznaczeniem drzew rosnących wzdłuż drogi;
4.Hydrografia: mniejsze rzeki reprezentowane linią, a większe oraz jeziora – powierzchnią. Obiekty hydrograficzne są w większości niepodpisane;
5.Mosty;
6.Pokrycie terenu: lasy, łąki i bagna;
7. Przy rzeźbie terenu mamy odznaczającą się użyteczność tej map. To doskonale pokazuje dla kogo była dedykowana.
Gęstość kresek na wzniesieniach sugerowała podejście dla konkretnej formacji wojskowej.
Gaul jako doświadczony w zawodzie, zapewne znał wersję mapy Prus Południowych autorstwa Davida Gilly’ego i śmiało możemy stwierdzić, iż to na niej bazował sporządzając to dzieło. Na pewno jednak nie miał dostępu do map rękopiśmiennych Gilliego, bo były one tajne i nie były udostępniane przez pruską administrację. Baza w postaci mapy Gilliego była bardzo pomocna. W trakcie opracowywania mapy były prowadzone dodatkowe prace terenowe. Niestety nie posiadamy ani zapisków ani dokumentacji z badań terenowych, jednakże liczne elementy zawarte w treści mapy na to wskazują — przykładowo bardziej szczegółowe odwzorowanie rzeźby terenu niż to widoczne na mapie Gilly’ego oraz dane statystyczne, które musiał jednak ktoś zebrać.
W 1812 roku zatrzymano prace nad mapą. Jest to związane z fortuną wojenną, która przestała sprzyjać Francuzom. Już w 1813 roku wojska rosyjskie okupowały teren Księstwa Warszawskiego. Więc wydaje się, że i zespół, który pracował pod Raczyńskim był pilniej potrzebny gdzie indziej, a i samo fundowanie takiego przedsięwzięcia raczej musiało zostać odłożone na dalszy plan, w obliczu Ojczyzny ratowania.
Po pokoju wiedeńskim rękopis mapy znajdował się w posiadaniu Raczyńskiego. Następnie trafił do założonej przez niego Biblioteki w Poznaniu. Mapa niepokojona przez nikogo ponad wiek przeleżała w zbiorach bibliotecznych. Po wojnie ślad po mapie znika, jednak to co Niemcom udało się zabrać lub zniszczyć – zdołali też uratować.
Przed II wojną światową Stanisław Pawłowski dokonał wstępnych, nigdy nieukończonych badań nad mapą Gaula/Raczyńskiego. Przed wojną Pawłowski wykonał kopie do pracy nad nią, a te zostały umieszczone w Bibliotece Raczyńskich. Praca Pawłowskiego nigdy nie została dokończona, zamordowano go w 1940, w ramach akcji AB. Kolejna kopia mapy została wykonana już podczas wojny. Ta druga kopia jest o wiele lepszej jakości i tę odbitkę mapy wykonali Niemcy jak sugerują stemple Reicharchiv Posen. Dzięki tym odbitkom tak naprawdę było możliwe odtworzenie mapy i jej publikacje.
W tytule zawarłem nie bez przesady, iż Niemcy dosłownie uratowali pamięć o tej mapie. Ich kopia, jest znaczniejszej jakości, niż na, która miała posłużyć pracy naukowej Pawłowskiemu. Pytanie dlaczego Niemcy to zrobili? Do analizy potrzebne były jednak oba zestawy kopii oraz porównanie z mapą na której była głównie oparta czyli na mapie Gilly’ego z 1803 roku. Dzięki pracom zespołu Tomasza Paneckiego nad zdjęciami w wysokiej jakości, pracach porównawczych udało się ponownie, a w zasadzie pierwszy raz wydać publicznie mapę Gaula/Raczyńskiego.
Choć niedoskonała i niedokończona, to ze strony możemy pobrać pojedyncze arkusze, pobrać całą sformowaną mapę w jeden plik z dobrze skomponowaną oraz przejrzystą legendą. Dodatkowo mamy możliwość przejrzenia mapy na kilku serwisach .
Mapę można dowolnie przybliżać, oddalać i przeglądać w formie nakładki na mapę współczesną, która będzie pomagać państwu w poszukiwani przeszłości.
Dla kogo jest ta mapa? Dużą przyjemność na pewno będą z niej mieli detektoryści – jest na niej sporo starych dróg, które są albo zarośnięte lasami albo polami. No i przede wszystkim na mapie są budynki, których obecnie nigdzie nie ma – takie jak stare karczmy czy zabudowania folwarczne. Bardzo z tej mapy też będą zadowoleni genealodzy, którzy tworząc historię swojego rodu, mogą dodać tak piękną rękopiśmienną i barwioną mapę do swej księgi rodu. Mapa zbyt cieszy oko by się ograniczać tylko do tych dwóch grup. I tak jak moja klientka, możecie Państwo wydrukować swoją część mapy by uzupełnić swoje puste ściany.
🏛️rycina Biblioteki Raczyńskich🏛️:
https://grafikahistoryczna.pl/produkt/biblioteka-raczynskich/
📖Literatura📖:
📍Tomasz Panecki
https://rcin.org.pl/Content/152644/WA303_186998_B88-SZ-58-2020_Panecki.pdf
https://rcin.org.pl/ihpan/dlibra/publication/274171/edition/237923/content
