Wraz z powiększaniem terytorium państwa pruskiego rosło zapotrzebowanie na rzetelne i możliwie precyzyjne opracowania kartograficzne, niezbędne zarówno do sprawnego zarządzania nowymi obszarami, jak i przede wszystkim do celów militarnych. Po trzecim rozbiorze, gdy utworzono prowincję Nowe Prusy Wschodnie, szybko przystąpiono do rozpoznania nowo przejętych ziem. Z polecenia króla pruskiego Fryderyka Wilhelma II major Kwatermistrzostwa von Stein otrzymał zadanie przygotowania szczegółowej mapy nowej prowincji.
Prace rozpoczęto w 1795 roku, a nadzór sprawował generał-porucznik Levin von Geusau. Zakończono kilka lat później – przyjmuje się, że zasadnicze prace ukończono w 1798 roku, choć niektóre arkusze mogły powstawać jeszcze do około 1800 roku. Efektem była “wojskowa mapa prowincji Nowe Prusy Wschodnie”, opracowana w skali około 1:33 300. Składała się ona z 122 arkuszy, całość miała formę rękopiśmiennych, kolorowych kart i obecnie przechowywana jest w zbiorach Biblioteki Państwowej w Berlinie.
Co ciekawe, w pomiarach uczestniczyli również polscy oficerowie służący w armii pruskiej, przypomnijmy ich nazwiska: Iwaszkiewicz, Łapiński, Janczewski, Kruszewski, Kamiński, Przegaliński i Wróblewski. Dzięki polskiemu wkładowi w powstanie mapy von Steina autorzy ustrzegli się, w większości przypadków, od potworków językowych. Choć nazwy niektórych miejscowości są poprawione ołówkiem, to odwzorowanie nazw polskich jest bardzo wierne.
Mapa jest zaopatrzona w legendę w języku niemieckim i co jeszcze ciekawsze, wychodzi niejako naprzeciw odbiorcom tej mapy. Tłumaczy polskie znaki diakrytyczne. Takie jak ą i ę oraz dwuznaki, jak sz i cz, i informuje jak je czytać. Bardzo ciekawa instrukcja języka polskiego dla niemieckiej generalicji i administracji.
Przy karczmach mamy 3 zapisy. Jako czerwoną kropkę z przechyloną chorągwią. Z osobną nazwą rozpoczynającą się od „krug” lub zakończonym krug, lub też samym krug (oraz skrótowo Kr:). I tak jak wcześniej pokazywałem przy osiedlach mieszkalnych – bez zaznaczonej karczmy. Nadmienić trzeba jeszcze o stodołach lub szopach na siano. Na mapach taki zapis wskazywał miejsce przechowywania siana – często były to oddzielne budynki poza wsią (ze względów przeciwpożarowych lub blisko składowania surowca).
Mapę opublikowano w Berlinie w 1808 r. – jej autorem był kartograf i urzędnik Daniel Friedrich Sotzmann. Mapa powstała na bazie wcześniejszej von Steina i została zredukowana do 15 arkuszy. Za korektę pomiarów trygonometrycznych i obserwacji astronomicznych odpowiadał porucznik artylerii von Textor.
📖Literatura📖
TADEUSZ LANKAMER MAPA J.C.TEXTORA POD TYTUŁEM NOWE PRUSY WSCHODNIE Z LAT 1795-1800
KARTOGRAFIA PRUSKA, ROSYJSKA I POLSKA POGRANICZA REGIONÓW MAZUR I KURPIÓW – CHARAKTERYSTYKA MATERIAŁÓW ŹRÓDŁOWYCH
ATLAS HISTORYCZNY POLSKI, CZĘŚĆ II:KOMENTARZ, INDEKSY. WOJEWÓDZTWO PODLASKIE W DRUGIEJ POŁOWIE XVI WIEKU
